BẢO TỒN ĐA DẠNG SINH HỌC TẠI VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH HIỆN NAY: THỰC TRẠNG, NGUYÊN NHÂN VÀ GIẢI PHÁP CHIẾN LƯỢC

Ngày đăng Tác giả Trần Hồng Hải
17
Th10

Tóm tắt : Việt Nam được công nhận là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh học (ĐDSH) cao nhất thế giới, xếp thứ 16 trên toàn cầu. Tuy nhiên, nguồn tài nguyên quý giá này đang đối mặt với sự suy thoái nghiêm trọng dưới áp lực tổng hợp từ phát triển kinh tế, khai thác quá mức, ô nhiễm và biến đổi khí hậu. Bài báo này phân tích thực trạng ĐDSH tại Việt Nam dựa trên các dữ liệu và báo cáo mới nhất. Cụ thể, số lượng các loài bị đe dọa theo Sách Đỏ IUCN (2018) đã lên tới 1.211 loài. Các hệ sinh thái then chốt như rừng tự nhiên tiếp tục suy giảm về chất lượng; hơn 90% rạn san hô ven bờ đang trong tình trạng bị đe dọa. Các nguyên nhân cốt lõi dẫn đến thực trạng này được xác định, bao gồm: (1) xung đột trong phát triển kinh tế và bảo tồn (chuyển đổi mục đích sử dụng đất); (2) khai thác quá mức tài nguyên; (3) ô nhiễm môi trường; (4) tác động của biến đổi khí hậu; và (5) những hạn chế trong thực thi pháp luật và nhận thức cộng đồng. Trên cơ sở đó, bài báo hệ thống hóa các giải pháp chiến lược đồng bộ, bám sát Chiến lược quốc gia về ĐDSH đến năm 2030, tầm nhìn 2050 (Quyết định 149/QĐ-TTg), nhấn mạnh vào việc hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả quản lý khu bảo tồn, thúc đẩy bảo tồn dựa vào cộng đồng, và lồng ghép ĐDSH vào các ngành kinh tế.

Từ khóa: Bảo tồn, đa dạng sinh học, Việt Nam, thực trạng, Quyết định 149/QĐ-TTg, phát triển bền vững, Sách Đỏ.

1. ĐẶT VẤN ĐỀ

Việt Nam được quốc tế công nhận là quốc gia có tính ĐDSH cao, xếp thứ 16 trên thế giới (Bộ TN&MT, 2019). Với các hệ sinh thái đa dạng từ núi cao đến biển sâu, Việt Nam là nơi sinh sống của khoảng 51.400 loài sinh vật đã được xác định, trong đó có nhiều loài đặc hữu có giá trị toàn cầu. Nguồn tài nguyên ĐDSH này cung cấp các dịch vụ hệ sinh thái thiết yếu, là nền tảng cho an ninh lương thực, sinh kế của hàng triệu người dân và góp phần quan trọng vào khả năng chống chịu, thích ứng với biến đổi khí hậu (BĐKH) của quốc gia.

Tuy nhiên, tương tự như xu hướng toàn cầu, ĐDSH của Việt Nam đang bị suy thoái với tốc độ đáng báo động. Báo cáo quốc gia lần thứ sáu của Việt Nam gửi Ban thư ký Công ước Đa dạng sinh học (CBD) đã chỉ rõ các áp lực lớn nhất đến từ việc mất và suy thoái sinh cảnh do chuyển đổi mục đích sử dụng đất và phát triển cơ sở hạ tầng (Bộ TN&MT, 2019). Trong bối cảnh Chính phủ Việt Nam đã ban hành Chiến lược quốc gia về ĐDSH đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 (Quyết định 149/QĐ-TTg ngày 28/01/2022), việc đánh giá chính xác thực trạng, nhận diện đúng nguyên nhân và hệ thống hóa các giải pháp ưu tiên là yêu cầu khoa học cấp bách, nhằm đưa ra các khuyến nghị chính sách và hành động thực tiễn hiệu quả.

2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Bài báo sử dụng phương pháp tổng quan tài liệu thứ cấp (desk review), tập trung phân tích và tổng hợp dữ liệu từ các nguồn tài liệu chính thức và có độ tin cậy cao, bao gồm:

  • Các văn bản pháp lý của Chính phủ Việt Nam: Luật Đa dạng sinh học (2008, sửa đổi 2018), Quyết định số 149/QĐ-TTg (2022).
  • Các báo cáo quốc gia: Báo cáo quốc gia lần thứ sáu về ĐDSH (Bộ TN&MT, 2019).
  • Các công bố khoa học chuyên ngành: Sách Đỏ Việt Nam (2007) và các báo cáo từ Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (đặc biệt là Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, Viện Hải dương học).
  • Dữ liệu từ các tổ chức quốc tế: Danh lục Đỏ IUCN (cập nhật 2018), báo cáo của WWF, UNDP.

Phương pháp phân tích tập trung vào việc đối chiếu các số liệu thực trạng, hệ thống hóa các nguyên nhân theo khung phân tích Áp lực – Hiện trạng – Tác động (PSI) và đối sánh các giải pháp đề xuất với các mục tiêu trong Chiến lược quốc gia (QĐ 149/QĐ-TTg).

3. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

3.1. Thực trạng đáng báo động về suy thoái ĐDSH

  • Suy giảm hệ sinh thái:
    • Rừng: Mặc dù độ che phủ rừng toàn quốc tăng (đạt 42,02% năm 2021), nhưng chủ yếu là từ rừng trồng. Chất lượng và diện tích rừng tự nhiên, đặc biệt là rừng nguyên sinh, tiếp tục suy giảm. Báo cáo (Bộ TN&MT, 2019) chỉ ra rằng chất lượng của phần lớn các hệ sinh thái rừng còn lại chỉ ở mức trung bình hoặc nghèo.
    • Biển và đất ngập nước: Các hệ sinh thái ven biển đang chịu áp lực rất lớn. Dữ liệu từ Viện Hải dương học (Viện HLKHCNVN) cho thấy hơn 90% rạn san hô của Việt Nam đang trong tình trạng bị đe dọa ở các mức độ khác nhau, và chỉ khoảng 1-2% còn ở trạng thái “rất tốt”. Diện tích thảm cỏ biển cũng bị suy giảm nghiêm trọng, ảnh hưởng đến nơi cư trú của các loài quý hiếm như Bò biển (Dugong).
  • Suy giảm về loài:
    • Số lượng loài bị đe dọa có xu hướng gia tăng. Nếu Sách Đỏ Việt Nam (2007) ghi nhận 882 loài bị đe dọa (418 loài động vật, 464 loài thực vật), thì theo cập nhật của Danh lục Đỏ IUCN (2018), số loài bị đe dọa của Việt Nam đã lên tới 1.211 loài (Bộ TN&MT, 2019).
    • Tình trạng săn bắt và buôn bán trái phép ĐVHD, đặc biệt là các loài như Tê tê, Hổ, Sao la… vẫn diễn biến phức tạp, đẩy nhiều quần thể loài đến bờ vực tuyệt chủng ngoài tự nhiên.
  • Tác động: Sự suy giảm ĐDSH gây mất mát trực tiếp về giá trị bảo tồn, làm suy yếu các dịch vụ hệ sinh thái (cung cấp nước, điều hòa không khí, bảo vệ bờ biển), ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của khoảng 25 triệu người dân sống phụ thuộc vào rừng và tài nguyên ven biển, đồng thời làm giảm khả năng chống chịu của quốc gia trước thiên tai và BĐKH.

3.2. Phân tích các nguyên nhân cốt lõi

Sự suy thoái ĐDSH tại Việt Nam là kết quả của các áp lực cộng hưởng, trong đó nổi bật là:

  1. Phát triển kinh tế thiếu bền vững: Đây là nguyên nhân gốc rễ, thể hiện qua việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất ồ ạt (từ rừng, đất ngập nước sang trồng cây công nghiệp, nuôi trồng thủy sản, đô thị hóa, xây dựng cơ sở hạ tầng) thiếu đánh giá tác động môi trường (ĐTM) và đánh giá môi trường chiến lược (ĐMC) một cách nghiêm ngặt.
  2. Khai thác quá mức tài nguyên: Nạn khai thác gỗ trái phép, săn bắt và buôn bán ĐVHD vì lợi ích kinh tế tức thời. Trên biển, các hoạt động đánh bắt mang tính hủy diệt (sử dụng thuốc nổ, xung điện, lưới kéo đáy) vẫn tồn tại, làm cạn kiệt nguồn lợi và phá hủy hệ sinh thái đáy.
  3. Ô nhiễm môi trường: Chất thải từ công nghiệp, nông nghiệp (dư lượng thuốc BVTV, phân bón) và sinh hoạt chưa được kiểm soát hiệu quả. Ô nhiễm nhựa đại dương đang trở thành vấn đề nghiêm trọng, đe dọa các loài sinh vật biển.
  4. Biến đổi khí hậu: Các hiện tượng thời tiết cực đoan (bão, lũ, hạn hán kéo dài) và các quá trình diễn biến chậm (nước biển dâng, xâm nhập mặn, axit hóa đại dương) đang tác động trực tiếp, làm suy thoái các hệ sinh thái nhạy cảm như rạn san hô (gây tẩy trắng) và rừng ngập mặn.
  5. Nhận thức và thực thi pháp luật: Mặc dù hệ thống pháp luật (như Luật Đa dạng sinh học 2008, sửa đổi 2018) đã tương đối hoàn thiện, việc thực thi ở cấp địa phương còn nhiều bất cập. Nguồn lực (tài chính, con người) cho công tác bảo tồn còn hạn chế. Nhận thức của một bộ phận người dân và doanh nghiệp về giá trị của ĐDSH còn chưa đầy đủ.

3.3. Các nhóm giải pháp chiến lược đồng bộ

Dựa trên các phân tích trên và bám sát tinh thần của Quyết định 149/QĐ-TTg, các giải pháp cần được triển khai quyết liệt và đồng bộ:

3.3.1. Hoàn thiện thể chế, chính sách và pháp luật Đây là giải pháp nền tảng. Cần tiếp tục rà soát, sửa đổi các luật liên quan (Đất đai, Môi trường, Lâm nghiệp, Thủy sản) để đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ với Luật Đa dạng sinh học. Đặc biệt, cần nội luật hóa mạnh mẽ các cam kết quốc tế, nhất là Khung Đa dạng sinh học Toàn cầu Kunming-Montreal. Nâng cao năng lực và hiệu quả thực thi pháp luật, xử lý nghiêm các vi phạm về ĐVHD và phá hủy môi trường sống.

3.3.2. Mở rộng và nâng cao hiệu quả quản lý các khu bảo tồn (KBT) Các KBT là “trụ cột” của bảo tồn tại chỗ. Chiến lược 149/QĐ-TTg đặt mục tiêu tăng diện tích KBT thiên nhiên trên đất liền lên 9% diện tích lãnh thổ. Cần đầu tư nâng cao năng lực quản lý cho các Ban quản lý KBT, áp dụng các công cụ quản lý tiên tiến (như SMART), và thiết lập các hành lang ĐDSH để kết nối các KBT bị phân mảnh.

3.3.3. Thúc đẩy bảo tồn dựa vào cộng đồng Cộng đồng địa phương phải là chủ thể của công tác bảo tồn. Cần xây dựng và nhân rộng các mô hình đồng quản lý tài nguyên (rừng, biển), giao quyền và đảm bảo cơ chế chia sẻ lợi ích (ABS) một cách công bằng, minh bạch. Phát triển sinh kế bền vững thay thế (du lịch sinh thái cộng đồng, nông nghiệp hữu cơ, phát triển lâm sản ngoài gỗ) là chìa khóa để giảm áp lực khai thác lên tài nguyên.

3.3.4. Tích hợp (lồng ghép) bảo tồn vào các ngành kinh tế ĐDSH phải được xem xét là “vốn tự nhiên” trong mọi chiến lược phát triển. Cần lồng ghép các yêu cầu về bảo tồn ĐDSH vào quy hoạch, kế hoạch phát triển của các ngành kinh tế then chốt (nông nghiệp, công nghiệp, du lịch, giao thông). Thúc đẩy các mô hình kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, nông nghiệp sinh thái, và du lịch có trách nhiệm.

3.3.5. Đẩy mạnh nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ Tăng cường đầu tư cho công tác điều tra cơ bản, đánh giá, kiểm kê ĐDSH để có hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia đầy đủ. Ứng dụng công nghệ hiện đại như viễn thám (GIS), công nghệ phân tích DNA (eDNA) trong giám sát loài, và trí tuệ nhân tạo (AI) trong việc giám sát biến động tài nguyên và cảnh báo sớm các mối đe dọa.

3.3.6. Tăng cường truyền thông và giáo dục Nâng cao nhận thức là giải pháp lâu dài. Cần đổi mới phương thức truyền thông, giáo dục về giá trị của ĐDSH và trách nhiệm bảo tồn cho mọi đối tượng, từ các nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp đến cộng đồng dân cư và thế hệ trẻ.

4. KẾT LUẬN

Bảo tồn ĐDSH tại Việt Nam đang đứng trước những thách thức vô cùng lớn, đòi hỏi một sự thay đổi căn bản trong tư duy phát triển. Thực trạng suy thoái hệ sinh thái và gia tăng số loài bị đe dọa (1.211 loài theo IUCN) là minh chứng rõ ràng. Các nguyên nhân chính đã được xác định là áp lực từ phát triển kinh tế thiếu bền vững, khai thác cạn kiệt và hạn chế trong thực thi chính sách.

Việc ban hành Quyết định 149/QĐ-TTg đã cung cấp một khung khổ chiến lược toàn diện. Để bảo vệ thành công di sản thiên nhiên, Việt Nam cần sự quyết tâm chính trị mạnh mẽ, sự phối hợp liên ngành hiệu quả và sự tham gia chủ động của toàn xã hội để thực thi đồng bộ các nhóm giải pháp đã đề ra, hướng tới một tương lai phát triển hài hòa với thiên nhiên và bền vững.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

  1. Bộ Tài nguyên và Môi trường (2019). Báo cáo quốc gia lần thứ sáu của Việt Nam gửi Ban thư ký Công ước Đa dạng sinh học. Hà Nội, tháng 01/2019.
  2. Bộ Tài nguyên và Môi trường (2007). Sách Đỏ Việt Nam. Phần I: Động vật; Phần II: Thực vật. Nhà xuất bản Khoa học tự nhiên và Công nghệ, Hà Nội.
  3. IUCN (2018). The IUCN Red List of Threatened Species. Version 2018-2. [Truy cập tại www.iucnredlist.org].
  4. Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam (2008). Luật Đa dạng sinh học số 20/2008/QH12.
  5. Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam (2018). Luật số 35/2018/QH14 sửa đổi, bổ sung một số điều của 11 luật có liên quan đến quy hoạch (trong đó có sửa đổi Luật Đa dạng sinh học).
  6. Thủ tướng Chính phủ (2022). Quyết định số 149/QĐ-TTg ngày 28/01/2022 phê duyệt Chiến lược quốc gia về đa dạng sinh học đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050.

  7. Viện Hải dương học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (2021). Báo cáo tổng hợp kết quả điều tra, đánh giá chi tiết tài nguyên, môi trường vùng biển ven bờ Việt Nam. (Các số liệu về rạn san hô thường được trích dẫn từ các báo cáo chuyên đề của Viện).

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *